Suffisant

De zone Suffisant bestaat naast Suffisant uit de buurten Muizenberg Bieu, Weis Afó, Quinta Violeta, Monte Carmelo, San Domingo bij Rio Canario en Bloemfontein.

De West Indische Compagnie had al bij de bezetting van het eiland in 1634 een strook rond het Schottegat in eigen beheer. Daarbij hoorde ook Rooi Canarie, dat in 1662 werd aangelegd en dus één van de oudste voormalige plantages op het eiland is. Het werd in 1700 omschreven als “ de compagniesplantage Rooi Canarie met maïstuin te Steene Kooral, inclusief Stevesant alias Stuyvesant” en diende als voedselplantage voor slavenkampen te Zuurzak en Groot Sint Joris.

De wijken Suffisant, Muizenberg (Bieu)* en Rio Canario werden later door de Shell historisch weer met elkaar verbonden: De olieraffinaderij kocht grote gedeelten van Suffisant/ Muizenberg (en later Groot Kwartier) op voor het onderbrengen van haar gastarbeiders en formeerde uit Rio Canario later Emmastad voor ‘hogere’ employees.

Daarnaast is er ook een natuurlijke verbinding tussen deze wijken, gevormd door het vele regenwater dat door deze wijken stroomt.

De Rio Canario, of Rooi Canarie vallei zoals genoemd door de eerste Hollandse kolonisten, strekt zich uit vanaf de zuidelijke voet van het hoogterras van Seru Fortuna en Sint Jacob, tot de noordelijke oevers van het Schottegat. Het regenwater dat deze brede vallei opvangt stroomt via natuurlijke dammen of tanki’s en ook door de grootste damstructuur ooit door de Shell aangelegd op Curaçao: de Dam di Muizenberg.

Rooi Canarie/Suffisant

De negen compagnie-plantages werden later allemaal - behalve Hato - verkocht of verhuurd. De laatste huurder van Rooi Canarie was Jan Hendrik de Lannoy, die in 1796 de plantage kocht. Zijn zoon Andries werd erfgenaam van een heel groot deel van centraal Curaçao. Na Andries’ dood in 1829 bleek de boedel – ondanks het geruchtmakende Rio Canario geding in dat jaar - moeilijk te verdelen onder zijn erfgenamen. En zo werd een deel in kleine perceeltjes verhuurd aan vooral Venezolaanse contractarbeiders die bij de raffinaderij werkten. Rooi Canarie en Suffisant werden als ‘moeilijke plantages’ beschouwd die formeel eigendom waren van honderden rechthebbenden, maar bezet werden door de Venezolaanse arbeiders die, schots en scheef door elkaar en van elk denkbaar materiaal, 500 schamele krotjes hadden gebouwd.

De krottenwijken waren een obstakel in de gemeenschap maar Shell trad niet op en hield zich niet bezig met wat zich buiten haar werkterrein afspeelde. Bij gebrek aan verantwoordelijke eigenaars stond de politie – toentertijd ook nog onder ondeskundige leiding - machteloos.

Urbina

Het ideale broeinest dus voor ongure elementen. En revolutionairen, zoals Rafael Simon Urbina, tegenstander van president Juan Vicente Gomez in Venezuela, die op Rooi Canarie was ondergedoken. Samen met Gustavo Machado, een notoir communist die Curaçao op gezette tijden – soms ook als tenniskampioen - bezocht, werd in 1928 een communistische cel opgericht. En werden er te Rooi Canarie deelnemers verzameld voor een overval. Op 8 juni 1929, om 21.15 uur, raasden 2 vrachtwagens met 45 man de openstaande poort van het Waterfort - waar net de politiepost was gestationeerd – binnen. Gewapend met kapmessen en automatische (naar later bleek, niet geladen) pistolen. De Venezolanen vermoordden toen drie militairen.

Urbina wilde alleen maar wapens, anders zou hij de raffinaderij in brand steken. Het schip Maracaibo werd hem ter beschikking gesteld en hij vertrok met 197 geweren, 4 mitrailleurs, 38 pistolen, wat kapmessen en de gouverneur en het politiehoofd als gijzelaars. Wel was het de gouverneur gelukt om kort daarvoor de Venezolaanse regering te laten waarschuwen dat Urbina onderweg was, waardoor de aanslag alsnog mislukte. Urbina en ‘tenniskampioen’ Machado ontkwamen, de gijzelaars waren de volgende ochtend terug en per direct werd een staat van beleg afgekondigd. Hiervan gebruikmakend heeft men ‘de gronden van Rooi Canarie-Suffisant, het broeinest der misdadige agitatie’ meteen onteigend en beide voormalige plantages werden toen aan de eigenaars -“wie dat ook mochten zijn”- ontnomen.

Geld in de put

Met ingang van 1 januari 1930 werd 150 hectare van Suffisant en 93 hectare van Rooi Canarie aan Shell afgestaan ad fls 50,- per hectare per jaar. Dertig hectare werden gereserveerd voor hen die volgens oude rechten op de plantage mochten blijven, het gouvernement verhuisde de rest naar het nabijgelegen Dein en per 25 april 1931 was de ontruiming voltooid.

De familie De Windt weigerde het stuk grond aan de overheid te verkopen en men werd onder druk gezet om als vergoeding fls 300,- en een kleiner stuk grond te Stenen Koraal aan te nemen. Uit protest gooide Petrus Frederik de Windt, alias Papa Andries, het geld in de put bij het Medemapark te Suffisant.…

Gastarbeiders

In 1937 was Rooi Canarie praktisch geheel ingelijfd bij Emmastad, het dorp dat Shell nabij de raffinaderij voor haar employees had gebouwd. Shell was al in het bezit van het aangrenzende Asiento en Valentijn en wilde altijd al Suffisant en Rooi Canarie erbij hebben ter uitbreiding van haar woningbestand en installaties.

Bij de vestiging van de olieraffinaderij op Curaçao in 1918 bleken lokale arbeidskrachten namelijk niet toereikend dus werden contractarbeiders uit Bonaire, Suriname, Venezuela, Nederland en later ook de bovenwinden, Trinidad and Tobago, St Kitts, Sint Lucia, Anguilla en Barbados en Portugezen uit Madeira aangetrokken. Ze werden eerst per nationaliteit verspreid in barakken ondergebracht, zoals bijv Venezolanen op Asiento. Het kampement op Asiento moest tijdens de tweede uitbreidingsperiode van de raffinaderij verdwijnen en er werden drie nieuwe loodsen gebouwd op Suffisant. Deze werden voor het eerst in maart 1929 in gebruik genomen en vormden het begin van een uitgebreid complex van enorme barakken te Suffisant, waarin later alle gastarbeiders zouden worden geconcentreerd.

Arbeiderskamp

In de uitgestrekte barakkenkampen waren de verschillende etnische arbeiders verplicht in een eigen kamp bijeen te wonen. Het arbeiderskamp was voorzien van omheining en poort en een streng regime ter scheiding van de nationaliteiten. Brits West Indiërs waren van deze verplichting ontheven: als portier, bewaker en chauffeur namen zij een zekere vertrouwenspositie in bij de oliemaatschappij. De strenge scheiding was vooral voor de Venezolanen bedoeld, maar om de schijn van discriminatie te voorkomen werd het op alle nationaliteiten toegepast. Men kon het kamp alleen betreden op vertoon van het Shell pasje bij de toegangspoort dat gebouwd was tussen het Rode Kruisgebouw aan de Suffisantweg en de (tegenwoordige) minimarkt aan de overkant waar een bewakershuis was gevestigd. Het Rode Kruisgebouw heeft daar altijd al gestaan: het was zeer belangrijk in verband met onder meer geslachtsziekten in de ‘oliedorpen’ die voor een groot deel door vrijgezellen werden bewoond. Hier was ook een bank, administratie- en postkantoor voor Suriname, het Suffisantdorp, het magazijn voor de winkels en een kleine cel gevestigd.

Prachtige tuinen

Aan weerszijden volgden dan, na de toegangspoort, prachtige tuinen, met aan het eind van de Suffisantweg het barakkenkamp, op de plek waar nu de Aluminiumfabriek, Satex en Samira Matrassenfabriek - allemaal voormalige barakken - zijn gehuisvest. Het kamp bestond voorts uit magazijnen en werkplaatsen, kleine barakken, grote woonloodsen en een kampwinkel waar werknemers goederen op de bon mochten kopen. Huisvesting in de arbeiderskampen was gratis, inclusief nutsvoorzieningen evenals medische zorg bij de dokterskamer in de huidige kraamkliniek te Rio Canario.

Clubgebouwen

Voor alleenstaande arbeiders waren er gaarkeukens, barakken waar ze ’s middags warm konden eten en brood mee konden nemen als ontbijt voor de volgende ochtend. Er waren in totaal wel 60 koks aan het werk in het barakkenkamp op Suffisant. Naast de eetzalen kwam er ook recreatie: sportterreinen, een wielerbaan (achter Cine Rio), cricketveld, toneelzaal en clubgebouwen per etnische groep. Zo staat het Portugese clubgebouw nog steeds aan het eind van de Sportlaan, net voor de matrassenfabriek, waar de Portugese barakken – inclusief het huidige Satexgebouw - lagen.

Rondom de huidige dokterskamer, botika’s en Kolegio Erasmo van de Skol Humanista aan de overkant, was ‘Surinaams grondgebied’, de huidige Marieta Alberto school ten westen van de Club di Shell was het clubgebouw van de West-Indische arbeiders en de Colombianen waren achter de huidige aluminiumfabriek, tegenover het buurtcentrum van Muizenberg gevestigd.

Gratis filmavondje

Alle nationaliteiten mochten gebruik maken van de bibliotheek, die gevestigd was in het hedendaagse Kolegio Erasmo en ook van de openluchtbioscoop - de latere Cine Rio - met 1200 zitplaatsen. Voor 25 cent kon men elke vrijdag de beste Amerikaanse en Spaanse films zien in Cine Rio, totdat de bioscopen in Punda begonnen te klagen dat zij clientèle kwijtraakten. Toen werden de films uitsluitend toegankelijk voor bewoners van Suffisant. Ten oosten van de voormalige bioscoop liggen nog steeds tegels met inkepingen voor het parkeren van fietsen.

Had je geen geld voor een comfortabele stoel dan kon je op het heuveltje achter de bioscoop ook van een gratis filmavondje genieten.

Surinamedorp

Pas na de oorlog werden de barakkenkampen omgebouwd tot huisvesting voor de gastarbeiders en hun gezinnen en werden door de Shell ook straten aangelegd, waarvan de Van Krimpen- en de Sportlaan (zogenoemd vanwege de sportfaciliteiten), de hoofdwegen zijn. Het arbeiderskamp en de toegangswegen groeiden in de jaren 50 uiteindelijk uit tot twee echte dorpen: Suriname- en Suffisantdorp.

In Surinamedorp, dat als eerste ten westen van de toegangsweg naar het kamp - de huidige Sportlaan- werd aangelegd, mocht men eerst alleen wonen als de heer des huizes een Surinamer was. Het zou later 4 etnische groepen herbergen, elk met een eigen clublokaal en gegroepeerd rond plantsoenen zoals het Nijhoffpark. De auteur Ronald Gill schrijft dat bewoners zelf een naam voor hun wijk mochten kiezen: In de maandelijkse Shellkrant, De Passaat, verscheen een rubriek met nieuwtjes voor elk bevolkingsgroep en in de eigen taal. Kamp, ook wel Kampoe genoemd door Surinamers, werd veranderd in Surinamedorp en werd door de bewoners meestal gewoon ‘dorp’ genoemd.

Alleenstaanden

De woningen in Surinamedorp waren twee onder een kap voor gezinnen en een guesthouse type met vier slaapkamers met gemeenschappelijke voorzieningen voor alleenstaande bewoners. Deze kozen de namen Hillcrest en Bellmont Cottage (West Indiërs), Ilha de Madeira en Viva Portugal (Portugezen) en Zonnewende en Soestdijk (Surinamers). Surinamers waren goed in vliegers bouwen en organiseerden wedstrijden, de Venezolanen domineerden het baseballgebeuren en de Engels/Caribische bewoners blonken uit in atletiek en cricket.

Van kamp tot dorp

Begin jaren 50 werd op het oostelijk gelegen terrein, grenzend aan de grote arbeidersbarakken, Suffisantdorp aangelegd. Het was qua oppervlakte een derde van Surinamedorp en bestond uit 133 woningen, met in het midden van de wijk een open hart dat als plantsoen/ speelveld werd ingericht. Ook hier stonden twee onder een dak- gezinswoningen en woningen voor vrijgezelle arbeiders. Suffisantdorp -nu bekend als Muizenberg Bieu- staat vol met grote mangobomen die nog herinneren aan de vele Portugese, hoger geschoolde arbeiders, die hier eerst waren ondergebracht. Ook opvallend in de wijk zijn de grote wasbakken in de tuin - washi di beton - waarin vroeger kleren werden gewassen en die bij enkele huizen nog te zien zijn.

De Chinezen in de wijk hadden een extra grote washi en besloten dan ook een wasserij in te richten op Suffisant, mogelijk één van de eerste Chinese wasserijen op Curaçao.

Culturele smeltkroes

Het Jan Noorduynpark, net als de Jan Noorduynweg vernoemd naar de toenmalige Shelldirecteur, was het centrum tussen de twee woonkernen. Hier stonden een grote toneelzaal, een tennisbaan en een stadion. De overige namen in de wijken refereren onder andere naar rivieren, zoals de Brokopondolaan, de Coppename-, de Eem-, de Vegt-, de Waal-, de Lek- en de Noordzeestraat dat de grens vormt tussen Suffisant en Muizenberg. Surinamedorp was het gebied ter hoogte van de Noordzeestraaat en de Zuiderzeestraat. En Suffisantdorp wordt tegenwoordig Muizenberg Bieu genoemd.

De strenge afzondering van de verschillende nationaliteiten viel in latere jaren weg en de wijk werd een harmonieuze mix: Engelse johny cakes en Venezolaanse ayaca’s werden over en weer uitgewisseld en vele vrijgezelle jongeren ‘staken de grens over’ en trouwden ook met partners van een andere nationaliteit en zo werd Suffisant een ware culturele smeltkroes.

Green Hotel

Bij gebrek aan meer aangepaste accommodatie werden de diepe duikers ten behoeve van waterafvoer in Suffisant en Rio Canario door de vele vrijgezelle bewoners gebruikt als afwerkplek. Deze stonden dan ook bekend als de Green Hotel, want door het vele water waren ze altijd rijkelijk begroeid.

En vormden ook een uitstekende verblijfplaats voor de beruchte Tarzan di Mondi een zonderling die het verkoos om in de duiker nabij het Muizenberg Bieu te wonen. Door zijn onverzorgd uiterlijk waren kinderen uit de buurt bang voor hem en staken zij altijd snel het bruggetje over dat hier over de duiker was gebouwd.

Zand en muizen

Herkomst van de naam Muizenberg is vooralsnog onbekend. Christel Monsanto vertelt dat bovengenoemde broers De Lannoy slaafgemaakten vrij hadden gemaakt met de naam Muizenberg, mogelijk omdat zij daar gewoond hebben. Volgens oudere bewoners van het nabijgelegen Kurá Piedra wemelde het op Muizenberg niet alleen van muizen maar ook van ratten en slangen.

Over de oorsprong van de naam Suffisant zijn diverse beweringen. Zo zou het zijn afgeleid van Stuyvesant of van het franse ‘sufficient’. Maar Brenneker refereert naar oude documenten uit 1858 die aangeven dat het is afgeleid van Kipi Santu - zand omkiepen - omdat daar zand werd verkocht.

Staking Chinese stokers

Tijdens de 2^de wereldoorlog staakten 420 Chinese stokers uit Rotterdam ter verbetering van hun levensbedreigende arbeidsomstandigheden op Shell tankers. Ze werden geïnterneerd in het Suffisantkamp aan de Sportlaan. Op aandringen van de Shell-directie begaf de lokale politie zich naar het kamp om een einde aan de staking te maken. Tijdens deze confrontatie werden 15 stakers door de politie doodgeschoten en begraven op Kolebra Bèrdè*. Op de locatie van het kamp bij Muizenberg Bieu zijn onder andere borden geplaatst ter herdenking aan deze gruwelijke gebeurtenis. Als dank voor hun optreden kreeg de lokale politie de Vaersenbaai als cadeau van de Shell en de politievereniging vestigde hier haar activiteitencentrum. De Vaersenbaai is nu aan een uitbater verhuurd en omgedoopt tot Kokomo Beach. Vaersenbaai maakte deel uit van de terreinen bij Bullenbaai die in het bezit waren van de Shell als grootste grondbezitter op het eiland. De terreinen bij Rio Canario en Suffisant had men toen in erfpacht.

Dam di Muizenberg

De Dam di Muizenberg is de grootste dam die Shell ooit gebouwd heeft op Curaçao. Het bestaat eigenlijke uit een dammenstelsel dat met elkaar is verbonden. Er was hier vroeger ook een brug en een molen om elektriciteit te genereren voor de Shell.

Voor de jongeren in de omliggende wijken was de dam vooral populair als zwembad. Je moest wel weten hoe en waar je kon zwemmen want het was eigenlijk een soort moeras. Ook moest je oppassen voor de portier, die vanuit Shell naar de Dam werd gedirigeerd als daar jongeren aan het zwemmen waren.

De dam is tegenwoordig beschermd natuurgebied.

Weis Afó

Weis Afo ligt ten noordwesten van Rio Canario en ten zuiden van Suffisant. Hier stonden vroeger grote waterpompen van de raffinaderij Het is de omgeving van het recherchebureau in de Kaya Joe Pinedo. In deze wijk staat de 45 meter hoge Ser’i Warawara – één van de vier heuvels met die naam op Curaçao. De warawara, in het Nederlands caracara, is een roofvogel.

Weis Afó, refereert waarschijnlijk naar het aangrenzende Weis, de gronden bij Gosieweg ten noorden van de kerk van Groot Kwartier. Weis is de naam van de eerste eigenaar van deze gronden.

Quinta Violeta

Almacen Quinta Violeta was al van oudsher een winkel waar werkelijk van alles te koop was. Het werd, vanwege de locatie net voor de toegang van het arbeiderskamp te Suffisant – drukbezocht door Shellwerknemers, die op de fiets kwamen winkelen. De winkel aan de tegenwoordige Suffisantweg en de wijk zijn vernoemd naar een sjieke villa die eens in die buurt stond.

Monte Carmelo werd vooral door Portugese en Caribische Shell-arbeiders bewoond en Santo Domingo bij Rio Canario ligt aan het begin van de Gosieweg, bij de Kraamkliniek. De straten in het voormalige Santo Domingo, Kaya Kazerne en Kaya Militar verwijzen naar de aangrenzende militaire kazerne en worden afhankelijk van de utiliteitsbedrijf in kwestie soms tot Monte Carmelo en soms tot Rio Canario gerekend. Santo Domimgo ligt naast het voormalige plantaadje Bloem Fontein.

Bloemfontein

Grenzend aan Suffisant ligt ook het stuk grond Bloemfontein, eens eigendom van de familie Jonkheer en lange tijd bewoond door familie Lai, bestaande uit 15 kinderen. De familie was een voorbeeld van hoe intensieve landbouw gecombineerd met veeteelt, als enige bronnen van inkomen konden dienen. Naast geiten en kippen werden hier ook koeien gehouden. De tropische boerderij leverde elke dag melk, eieren, fruit en groenten aan Emmastad, Suffisant en omstreken. Lange tijd stond hier ook het ‘landhuis Bloemfontein’ dat werd afgebroken ten behoeve van verkavelingen en woningbouw op het perceel Bloemfontein.

Weetjes over Suffisant:

De auteur M.A, Visman schrijft in ‘Van slaaf tot plantagehouder ‘ over het geval van Piet-zonder vermelding achternaam – slaafgemaakte van Davis Senior, die in 1751 van gouverneur Faesch een deel van de plantage Suffisant in eigendom kreeg. Piet’s naam is verder verdwenen uit de archieven van grondbezitters

Club Boneriano waar onder andere culturele evenementen en danspartijen worden georganiseerd, was vroeger het militair clubhuis;
Suffisantdorp/ Muizenberg Bieu ligt ten oosten van Surinamedorp, ten noorden van Quinta Violeta, Monte Carmelo, Santo Domingo bij Rio Canario en Bloemfontein, ten westen van Maria Maai, ten zuiden van Muizenberg Nobo en Sint Jacob en achter Sabana di Huncu oftewel Sabana Hundu.
Vroeger liep er een rooi rondom geheel Suffisantdorp maar deze is ter hoogte van Samira Matrassenfabriek dichtgegooid;
Suffisantdorp had maar één in- en uitgang dus kwajongens wisten precies wanneer de politie eraan kwam als ze weer een streek hadden uitgehaald.
In het huidige Satexgebouw stond vroeger de uitvaartonderneming El Tributo. Zo hadden jongeren eens een doodkist gestolen om in de Dam van Muizenberg, dat toen volstond met regenwater, te gaan varen;
Bij het Medemapark stond een publieke telefoon waar men gratis kon bellen;
De ‘ lomba di dam’ de grote damrug in Muizenberg, loopt van de Brokopondostraat naar Maria Maai (Amerikanekamp)

*Kolebra Bèrdè is een ongewijde kerkhof nabij Marchena, waar vroeger mensen , die zich niet volgens de geldende katholieke en maatschappelijke regels hadden gedragen, waaronder ook misdadigers en prostituees, werden begraven.