Marchena

Het Jodenkwartier

De rand van de noordwestelijke oever van het Schottegat, stond in de 19e eeuw nog bekend als ‘het Joode Quartier’ oftewel het Jodenkwartier. Landhuis Habaai is het enige overgebleven plantagewoning in dit gebied dat vanaf de West-Indische Compagnie plantage Rooi Canarie, tot de plantage Welgelegen (Habaai) liep. Tegenwoordig bekend als Schottegatweg-West.
Na 1492 werden Sefardische joden uit Spanje en Portugal verdreven en vestigden zij zich in Amsterdam. In 1630 werd Noord Brazilië Nederlands grondgebied en vestigde een groep Sefardische joden uit Amsterdam zich in het gebied Pernambuco dat 24 jaar onder Nederlands bestuur bleef. Toen dit gebied in 1654 door de Portugezen werd heroverd, vluchtten de joden naar Curaçao en kregen rond 1659 een strook van twee mijl langs de noordwestelijke oever van het Schottegat tot aan de Seru Pretu toegewezen waar ze landbouw mochten bedrijven. Zij hadden hier een eigen gebedshuis, begraafplaats (Beth Haim) en rechtssysteem.

Buitenverblijf

De belangrijkste plantages in het Jodenkwartier waren, van oost naar west: Valentijn, De Hoop (alias Judiu, Vreugdenberg) Bleinheim,(Bleijheijm,Beth Haïm, Bloemfontein) Rozentak, Heintje Kool (Heinchi of Nooyt Gedagt), Roosendaal, Gasparitu (Cattenbergh of Ma Retraite) Marchena,(alias Goede Hoop, Buena Esperança, Rust en Vrede,Vrijheid) en Habaai (Welgelegen). Het waren veelal kleine plantages waar onder andere tabak en suiker werd verbouwd, maar Valentijn, De Hoop, Bleinheim, Heintje Kool en Gasparito stonden vooral bekend als waterleveranciers aan de stad en aan stoomschepen.
Naarmate de joden meer betrokken raakten bij het bedrijfsleven en dichter bij de stad gingen wonen, werden de huizen in het Jodenkwartier meer als buitenverblijf gebruikt. Maar rond 1915 verdwenen de meeste plantages, inclusief de landhuizen in dit gebied om plaats te maken voor de olieraffinaderij. Alleen het landhuis van Habaai staat er nog.

Marchena

Ozinga vermeldt dat de wijk Marchena haar naam ongetwijfeld te danken heeft aan de eerste joodse familie Marchena die zich sinds 1659 op Curaçao vestigde. Uit de inventarislijst van Els Langenfeld over de eigenaars van plantages en knoekjes op Curaçao komt deze naam echter niet voor en voorts blijkt dat de joodse familie De Marchena uit Bonaire afkomstig was. Dus hoe de naam Marchena aan deze plantage verbonden raakte is niet helemaal duidelijk. Hoe het ook zij: op een kale heuvel stond al sinds 1657 een ouder huis, dat werd gemodelleerd tot een typisch 19e eeuws landhuis met 2 verdiepingen. Het gele huis werd beschreven als ‘ het groote fraaye gebouw Marchena of Buena Esperança ‘. De plantage omvatte ook een boomrijke vallei en werd vooral gebruikt als buitenhuis. In tegenstelling tot andere kleine plantages dichtbij de stad werd het niet vaak verkocht en stond het drie generaties lang, van 1807 tot 1863, op naam van de koopman Theodorus Jutting en zijn weduwe. Jutting voegde in 1844 illegaal de tuin Goed gezicht bij Marchena, maar betaalde later wel belasting hiervoor. Hij bezat ook de belendende tuin Haai oftewel Vrijheid waar een woonhuis stond. Deze werd afgebroken en de gronden werden aan Marchena toegevoegd.

Shell

Met de vestiging van de olie-industrie verdween de glorie van Marchena al snel. Door haar ligging vlakbij de olie- installaties was Marchena interessant voor de raffinaderij en in 1924 ‘kocht’ zij kleinere percelen van Marchena: door haar enorme grondbezit kon de oliegigant drie percelen van haar terrein op Muizenberg ruilen voor één perceel van Marchena. In 1946 kocht ze nogmaals een deel van de voormalige plantage. Opvallend detail was dat in 1951 het landhuis daar nog stond waar toen tegelfabriek De Castro in was gevestigd. In 1955 werd het landhuis nabij de huidige Nijlweg afgebroken, olie-installaties of industriële gebouwen zijn hier echter nooit gebouwd. Ook het heuveltje waarop het landhuis stond verdween om een deel van het Schottegat te dempen.
De werkgroep Archeologie traceerde in 2014 de locatie van landhuis Marchena in het tegenwoordige zogenaamde Marchena Yard: de onbebouwde noordwest hoek van de raffinaderij-terrein aan de Nijlweg.(zie foto) Behalve enige artefacten van vóór 1915 en een flinke oude, maar vernieuwde dam was er van plantage Marchena niets meer over. Rest alleen de naam die nog altijd voortleeft in de langwerpige wijk tussen Wishi en de raffinaderij aan de Nijlweg.

Rivieren

De Nijlweg loopt dwars door de vroegere plantage Marchena en verwijst, evenals de overige straten in Marchena, naar grote rivieren zoals Amazone-, Missouri-, Parana-, Hudson-, Colorado-, Cauca-, La Plata-Yukon-, Orinoco- en de Apureweg. ”Na een zware regenval stroomde veel water afkomstig van Seru Pretu via Marchena en de Nijlweg naar het Schottegat en veranderde de gehele wijk in een ware rivier”. aldus de antropologe Dr Stella Pieters Kwiers, jarenlang werkzaam geweest bij de UNESCO. Ze is geboren en getogen in Marchena en dochter van de prominente NVP-coryfee, Papa Kwiers. “Marchena was èèn van de eerste wijken op Curaçao waar straatnamen werden geïntroduceerd. De wijk is in tweeën verdeeld: Vanaf de toko di famia Cas Cora van Manuel*, aan de Schottegatweg richting Habaai heet Marchena Ariba. Vanaf Cas Cora richting Palu Blanku en Santa Maria is Marchena Abou, met vooral engels- en spaansprekende bewoners”. *

Surinaamse families

Bovengenoemde bewoners en ook de vele Surinaamse werknemers – niet employees-in Marchena Ariba,vestigden zich hier in verband met werkgelegenheid bij de raffinaderij, die hierdoor ook haar stempel drukte op de vorming van de woonwijk Marchena. Bekende achternamen in Marchena zijn Knoppel, Bosnie, Valpoort, Kibbelaar, Hanze, Kusters, Hooten, Meulens, Daflaar, Kelie, Monte, Martijn, Elassais, Silvano, Pieters Kwiers, Kastaneer Ricardo, Bernadina, Rozal, Royer en Halabi.
”Er was een gevoel van harmonie in de wijk, iedereen kende elkaar. We groeiden op met veel discipline, ouders moedigden hun kroost aan tot studeren en presteren, waardoor Marchena diverse psychologen, zakenlieden, een antropoloog, een socioloog, advocaten, onderwijzers, dokters en specialisten, psychologen, diensthoofden, eilandsraad- en statenleden, een apotheker, douaniers, ingenieurs, een rechter, een econoom, een architect, musici, een inspecteur van politie, agenten, verpleegsters, vakbondsleiders en atleten heeft voortgebracht. Ook voormalig gouverneur Frits Goedgedrag is in Marchena opgegroeid”, aldus Etzel ‘Payá’ Rosenda (81).

Forensische stad

Rosenda groeide op in de Apurestraat en was later hoofd Ontvanger en Inspecteur der belastingen en diensthoofd bij de Douane. Hij zegt: “Marchena was een forensische stad. Hier lag een steiger waar om 7.15 uur een pont afmeerde om werknemers naar de raffinaderij te brengen. Het waren bewoners van Marchena, Wishi en Seru Pretu maar ook uit het naburige Santa Helena kwamen ze aanfietsen. Om stipt 20 over 7 klonk de eerste signaal om aan te geven dat de werkdag was begonnen bij de Shell en om half 8 klonk het tweede signaal”.
Frank Hanze, voormalig docent en griffier van het parlement is ook in Marchena opgegroeid: “De Nijlweg bestond uit vele geitepaadjes, het terrein was nog heuvelachtig en de afrastering van Shell reikte toen nog niet tot aan de Nijlweg. Ter hoogte van de Nijlweg lag een groot grasveld, met echt gras, Vèlt di Shon Kai, vernoemd naar Kai Sambo die als portier bij de raffinaderij werkte en hier zijn koeien liet grazen”.
Rosenda:”Kai had een grote truck en verzorgde het schooltransport in de wijk. Het was ons voetbalveld, maar er kwamen ook paarden grazen, we maakten onze eigen teugels en hielden paardenwedstrijden.”

Hofjes

Grenzend aan de Vèlt di Kai lag de Hòfi di Bosemanchi met veel kokosbomen en waar de eigenaar nog lange tijd woonde. Tegenwoordig zijn hier een zestal huizen gebouwd. In dezelfde vruchtbare strook dichtbij de Nijlweg liggen ook diverse andere hofjes, genoemd naar de voormalige eigenaars zoals Pietersz, Lito, Kelie, Kessie, Angel, Mundu Leito en die van Partido Nashonal. Deze laatste was heel populair in de wijk vanwege de diverse sportvelden die daar waren aangelegd. Maar ook omdat daar de buurtbijeenkomsten van de Nationale partij werden georganiseerd.

Papa Kwiers

Hanze:“ Dat was een folkloristische gebeurtenis: de leider van de partij, Doktoor Frumencio da Costa Gomez arriveerde met zijn comité in het hofje en hield zijn toespraak waarbij hij op gegeven moment de ‘mucha di Marchena’ Hendrik Pieters Kwiers (1903-2003) roemde. Deze zat, netjes in het pak, al op het balkon van zijn huis op dit moment te wachten. En toog dan, gevolgd door een menigte van familie, bewoners en partijgenoten naar het hofje, waar hij met een broederlijke omhelzing werd begroet door doktoor. Shon Didi, zoals Pietersz Kwiers ook werd genoemd, was altijd nummer 2 op de lijst en was naast eilandsraad- en statenlid ook gedeputeerde namens de NVP”, aldus Hanze
“Het gaf mijn vader voldoening mee te werken aan het proces om het oude Curaçao uit het tijdperk van kolonialisme naar de moderne tijd te halen. Hij vertegenwoordigde sociale controle in de wijk, ouders bezochten hem op het balkon bij ons thuis met vragen over bijvoorbeeld opvoeding en zijn advies werd altijd opgevolgd. Hij werd eens geëerd als oudste inwoner van Marchena en voor zijn bijdrage aan de gemeenschap werd het plein waar Marchena, Wishi, Kas Chikitu en Palu Blanku samenkomen, tot ‘Plasa Hendrik Pieters Kwiers gedoopt. En enkele jaren later kreeg het sportveld in de buurt ook een nieuwe naam, namelijk: Vèlt di Deporte Hendrik Pieters Kwiers, “ aldus Stella.

Sporters

Hanze: “Jongeren in de wijk ontmoetten elkaar bij Hòfi Nashonal. Zo werden hier bokswedstrijden georganiseerd en maakte de latere inspecteur van belastingen, Etzel – Payá- Rosinda- hier naam als bokser. Maar ook op de sportvelden tussen Wishi en Kas Chikí, vernoemd naar Shon Ki Nicasia werden vele jongeren getraind en behoorden Marchena Braves en Wishi Tigers tot de beste honkbalteams op het eiland. Een andere populaire ontmoetingsplek voor jongeren was de grote controleput van de LVV in de Orinocoweg, waar het watertoevoer van de wijk geregeld. Maar de jongeren hanteerden een bepaalde sociale code: was je jonger dan 17, 18 jaar dan mocht je je niet in de Kaya Grandi (Schottegatweg West) – vertonen. De oudere jongens stuurden je dan terug”, aldus Hanze.

Panaderia Nini

Naast de grote mast in de Paranaweg,door jongeren Marconia genoemd, stond een van de populairste panaderia’s op Curaçao. Uit de wijde omgeving kwam men naar Marchena om bij Panaderia Nini pan franses en pan buskuchi te kopen. Het gebouw staat er nu verloren bij, alleen de schoorsteen herinnert nog aan de dagen van weleer.

Zustershuizen

In het grensgebied tussen Marchena Ariba en Habaai, in de Amazoneweg, staan enkele huizen die vroeger door de zusters van Habaai werden bewoond. Ze zijn in dezelfde stijl gebouwd als aangrenzende huizen op het terrein van het bejaardentehuis Huize Welgelegen en enkele voormalige zustershuizen in Baraltwijk.
In Marchena Ariba staan tegenwoordig degelijk onderhouden (stenen) huizen. In sterk contrast met Marchena Abou waar nog vele sterk verwaarloosde houten huizen staan alsook diverse naamloze en niet-geasfalteerde straten. Marchena is gedeeltelijk particulier en erfpachtterrein.

Bario Bruá

Jongeren uit Marchena beschouwden de buurtwijk, Wishi als ‘bruá’: In tegenstelling tot Marchena zijn er geen straten en zijn de huizen kris kras door elkaar gebouwd waardoor erven in elkaar overlopen.
Jongeren uit Marchena gingen naar Niewindt College, tegenover de KAE of naar de onderbouw van het Thomascollege in Otrobanda versus jongeren uit Wishi die de kosteloze scholen ‘skol pòrnada’ bezochten: de Alouisiusschool en de Piusschool, beide achter de kerk van Wishi gesitueerd. De huizen in Wishi staan nog kriskras door elkaar, maar zijn tegenwoordig vaak gerenoveerd en ook verrezen er vele nieuwe woningen.

Klein Marchena

Brenneker vermeldt naast de alom bekende Marchena ook Klein Marchena, dat ten noordwesten van Buena Vista zou liggen, ten westen van de weg naar Santa Maria. Ook Els Langenfeld refereert in haar inventarisatie van plantages en knoekjes op Curaçao naar (Klein) Marchena, omschreven als een ‘stuk grond in de middendivisie’ en met vermelding van diverse koopakten tussen 1792 en 1866.

*Een officiële verdeling tussen Marchena Ariba en Abou is er niet. Andere bewoners geven Paranaweg aan als scheiding tussen de wijkhelften